Część 2. Otoczenie społeczne Drogi św. Jakuba

2.1. Jakie znaczenie ma otoczenie społeczne dla funkcjonowania Drogi św. Jakuba?

Dokonanie rewitalizacji Drogi św. Jakuba, zgodnie z przyjętymi celami międzynarodowego projektu RECREATE, wymaga nie tylko zbudowania odpowiedniej infrastruktury, z której będą korzystać turyści i pielgrzymi pokonujący poszczególne odcinki drogi, ale także zbudowania odpowiedniego klimatu społecznego wśród ludności zamieszkującej tereny przez które przebiega Droga św. Jakuba. Samo wytyczenie i oznakowanie szlaku pielgrzymkowego symbolem muszli św. Jakuba jest koniecznym, ale zaledwie pierwszym krokiem zmierzającym do przywrócenia wielowiekowej tradycji pielgrzymowania przez tereny Litwy, Polski, Niemiec i kolejnych krajów aż do znajdującego się na hiszpańskiej ziemi grobu św. Jakuba Apostoła. Ważne są także działania koordynowane przez samorządowe władze lokalne, zapewniające odpowiednie i bezpieczne warunki przebywania pielgrzymów i turystów na szlaku, a więc zapewnienie miejsc noclegowych, zapewnienie dogodnego dostępu do punktów żywienia i opieki medycznej. Najważniejszym jednak celem instytucji zaangażowanych w rewitalizację Drogi św. Jakuba powinno być pobudzenie społecznej aktywności jak największej grupy osób zamieszkujących w miejscowościach przez które będą podążać użytkownicy szlaku. Rozbudzenie zainteresowania ideą szlaku pielgrzymkowego i zachęcenie miejscowych przedsiębiorców, młodzież, wolontariuszy, rzemieślników, przewodników, do aktywnego działania przy obsłudze szlaku jest warunkiem koniecznym do zapewnienia trwałych efektów przedsięwzięcia jakim jest rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego. Społeczna aktywność jest warunkiem utrzymania Drogi św. Jakuba, zwłaszcza po zakończeniu realizacji projektu RECREATE, z końcem 2014 r., który powinien zapewnić długookresową trwałość wypracowanych efektów.

2.2. Jakie cele projektu RECREATE odnoszą się do otoczenia społecznego Drogi św. Jakuba?

Wśród najważniejszych celów projektu RECREATE - „Rewitalizacja europejskiego szlaku kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorski Szlak św. Jakuba” wymienia się:1
  • (…) podnoszenie świadomości i tożsamości mieszkańców, a także ich poczucia dumy z miejsca zamieszkania na ważnym europejskim szlaku kulturowym,
  • podnoszenie wśród mieszkańców regionów poczucia odpowiedzialności za pielęgnowanie przeszłości i tradycji tego zakątka Europy, w którym żyją, dla kultury całego kontynentu i zachowania dziedzictwa kulturowego regionu,
  • aktywizację mieszkańców: bez względu na status społeczny i ekonomiczny, czy sprawność fizyczną, do kreowania szlaku przebiegającego przez ich tereny poprzez:
    1. regionalne rzemiosło, potrawy i kuchnie swojego regionu, tradycje, obrzędy, etc.,
    2. dbałość o zabytki kultury, zwyczaje i pamiątki przeszłości itp.,
    3. zachęcenie mieszkańców i turystów do aktywnego ruchu turystycznego (…) oraz poznawania ich specyfiki kulturowej,
    4. aktywizację turystyczną osób starszych, niepełnosprawnych, małżeństw z małymi dziećmi spędzających wakacje w domu”.

Głównymi beneficjentami rewitalizacji Drogi św. Jakuba mają być pielgrzymi, którzy będą korzystać z wszelkich udogodnień i urządzeń na oznakowanym szlaku pielgrzymkowym dla realizacji swoich religijno-duchowych oraz turystycznych celów. Jednak mocno należy podkreślić także wielką szansę, która pojawia się dla miejscowej ludności, wraz z reaktywowaniem Pomorskiego Szlaku Jakubowego. Tę szansę stanowi możliwość aktywnego włączenia się wielu osób w różnego rodzaju działania związane z obsługą szlaku pielgrzymkowego.

1Zob. szerzej: strona internetowa projektu RECReate – http://www.re-create.pl

2.3. Jakie grupy społeczne mogą być zaangażowane w prowadzenie działań związanych z funkcjonowaniem szlaku pielgrzymkowego?

Wśród interesariuszy Szlaku Jakubowego można wymienić:
  • użytkowników szlaku – turystów i pielgrzymów,
  • wolontariuszy, zaangażowanych w świadczenie praktycznej pomocy w zakresie zorganizowania i utrzymania szlaku;
  • przedsiębiorców, prowadzących działalność biznesową w zakresie handlu, agroturystyki, gastronomii, hotelarstwa;
  • lokalnych przewodników, towarzyszących pielgrzymom na szlaku i udzielających informacji o odwiedzanych miejscach;
  • producentów-rzemieślników, wytwarzających z lokalnych surowców wyroby spożywcze lub pamiątkarskie;
  • instytucje lokalne zainteresowane utrzymaniem funkcjonowania szlaku, jak: kościoły, instytucje samorządu lokalnego, organizacje turystyczne, instytucje wspierające osoby niepełnosprawne, placówki oświatowe.

2.4. Jakie są podstawowe warunki działalności wolontariuszy?

Idea wolontariatu zyskuje obecnie coraz większą popularność w wielu krajach europejskich, i to wśród różnych grup społecznych. Szczególnie młodzież oraz osoby nieaktywne zawodowo (emeryci, renciści) mogą znaleźć dla siebie głęboki sens w świadczeniu pracy na rzecz innych osób – użytkowników szlaku pielgrzymkowego. Włączenie się do wolontariatu przez młodzież szkolną przynosi jej korzyści w postaci pożytecznego spędzania czasu, w kontakcie z wieloma innymi osobami (także z różnych krajów i odmiennych kręgów kulturowych), co przy okazji uczy odpowiedzialności i szacunku dla innych osób, np. niepełnosprawnych. Podejmowanie różnych działań nie z pobudek ekonomicznych, lecz w celu realizacji pożytecznych społecznie zadań daje poczucie zadowolenia i spełnienia wolontariuszom, którzy w innych obszarach nie zawsze znajdują szansę spożytkowania własnych możliwości, uzdolnień i talentów. Włączenie się do sieci osób współpracujących przy obsłudze i utrzymaniu Drogi św. Jakuba daje taką właśnie szansę wielu osobom zamieszkującym w okolicach, przez które przebiega szlak pielgrzymkowy. Każda z osób zainteresowanych aktywnym wolontariatem może sama określić zakres działań, które chciałaby wykonywać. Może to być np. udzielanie wszelkich potrzebnych pielgrzymom informacji, wspieranie osób starszych i niepełnosprawnych na szlaku lub organizowanie i prowadzenie działań promocyjnych, upowszechniających ideę wielowiekowego pielgrzymowania do grobu św. Jakuba . Uzyskanie pozytywnych efektów z prowadzenia aktywnej działalności na zasadach wolontariatu wymaga jednak spełnienia kilku warunków. Wolontariusz musi posiadać pewne cechy osobowościowe takie jak: życzliwość, otwartość i gotowość świadczenia pomocy innym ludziom. Powinien dysponować czasem, który może być poświęcony na wykonywanie działań na rzecz innych osób; powinien także posiadać niezbędną podstawową wiedzę z zakresu udzielania pomocy i sprawowania opieki nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi. Ważną sprawą jest także gotowość wolontariusza do nieustannego wzbogacania swojej wiedzy na temat idei pielgrzymowania, a także na temat walorów historycznych, kulturowych i przyrodniczych swojego regionu. Tą wiedzą wolontariusz powinien się dzielić z innymi osobami spotkanymi na szlaku.

2.5. Jak można zostać wolontariuszem?

Aby zostać wolontariuszem należy:
  1. Odpowiedzieć sobie (szczerze!) na pytania:
    • czy jestem gotowy/gotowa zaangażować się w wykonywanie nieodpłatnej pracy na rzecz innych osób?
    • czy mam wolny czas, który chcę poświęcić na udzielanie pomocy innym osobom?
    • w jakim okresie chcę/mogę zaangażować się w działania na rzecz Drogi św. Jakuba?
    • jakie konkretnie działania chcę/mogę wykonywać na rzecz użytkowników szlaku?
  2. Jeśli decyzja o przystąpieniu do wolontariatu zapadła, należy indywidualnie lub z grupą znajomych osób mających podobne motywacje zgłosić się do odpowiedniej instytucji na swoim terenie, która jest zaangażowana w obsługę szlaku pielgrzymkowego. Taką instytucją może być kościół, urząd miasta lub gminy, punkt informacji turystycznej, hotel czy schronisko młodzieżowe położone w miejscowościach, przez które przebiega Droga św. Jakuba. Tam należy zadeklarować swoją gotowość do współpracy z turystami i pielgrzymami przebywającymi na szlaku, jednocześnie określając (np. w treści wydrukowanej ulotki), na jakie usługi czy informacje użytkownicy szlaku mogą liczyć. Konieczne jest także podanie danych kontaktowych (telefon, e-mail), które będą udostępnione zainteresowanym użytkownikom szlaku. Można także skontaktować się z administratorem strony internetowej (http://www.re-create.pl), z której zainteresowani Drogą św. Jakuba czerpią informacje, aby tam także umieścić podstawowe informacje zachęcające pielgrzymów do kontaktowania się z wolontariuszami.

2.6. Jakie szanse aktywizacji gospodarczej w lokalnym środowisku wynikają z rewitalizacji szlaku pielgrzymkowego?

Rewitalizacja Drogi św. Jakuba stwarza dogodną szansę drobnym przedsiębiorcom funkcjonującym w pobliżu szlaku pielgrzymkowego na rozwój swojej działalności, bądź też na jej rozpoczęcie, jeżeli bezrobotna wcześniej osoba chciałaby taką aktywność podjąć (zob. szerzej o warunkach rozwijania przedsiębiorczości – cz. 3. kursu). Działalność gospodarcza związana ze szlakiem pielgrzymkowym może być także uzupełnieniem prowadzonej podstawowej działalności np. rolniczej czy rzemieślniczej. Podejmując decyzję o rodzaju działalności gospodarczej należy przeanalizować potrzeby, jakie mogą mieć pielgrzymi na szlaku, w których zaspokojenie mogą się zaangażować lokalni przedsiębiorcy. Do podstawowych potrzeb pielgrzymów należy bez wątpienia potrzeba wypoczynku i wyżywienia. Tak więc gospodarze mogą oferować miejsca noclegowe oraz podstawowe artykuły spożywcze produkowane we własnym zakresie. Taka oferta usługowa może być przedstawiona w ramach działalności agroturystycznej. Właściciele gospodarstw agroturystycznych powinni okazać pielgrzymom gościnność i zaoferować dobre warunki do wypoczynku. Przyjmowanie w swoim gospodarstwie gości, czasami z innych krajów, może być także bardzo dobrą okazją do zapoznania ich z lokalnymi tradycjami i zwyczajami. Można także zaoferować turystom wytworzone na miejscu wyroby takie jak np. mleko, owoce, warzywa czy miód. Ważna dla pielgrzymów może być także możliwość wyprania odzieży czy np. dostęp do podstawowych narzędzi w celu naprawy rowerów, jeśli pielgrzymka odbywana jest na rowerach. Producenci wyrobów regionalnych powinni dbać o wysoką jakość wytwarzanych produktów, aby zachęcać do poznawania specyfiki i kultury regionu poprzez zakupy typowych wyrobów regionalnych. W miarę możliwości powinni oni demonstrować przebieg procesu wytwarzania swoich wyrobów, ponieważ tradycyjne procedury i technologie są także częścią lokalnego dziedzictwa kulturowego.
Szlak pielgrzymkowy stwarza także dogodną szansę świadczenia usług przez przewodników turystycznych. Jest to kolejna sfera aktywności gospodarczej, w której mogą realizować swoje cele biznesowe lokalni przedsiębiorcy. Przewodnicy powinni posiadać głęboką wiedzę na temat idei oraz historii pielgrzymek Jakubowych, a także wiedzę o historii, kulturze, zabytkach lokalnych oraz o walorach krajobrazowo-przyrodniczych danego regionu. Powinni posiadać znajomość języków obcych aby móc również pielgrzymów zagranicznych oprowadzać po ważnych miejscach na Drodze Jakubowej.

2.7. Jak można zmotywować lokalnych mieszkańców (krewnych, znajomych, sąsiadów) do podjęcia działalności na rzecz szlaku pielgrzymkowego?

Najskuteczniejszą zachętą do pobudzenia aktywności społecznej jest ukazanie realnych korzyści, jakie może odnieść osoba podejmująca działania związane z funkcjonowaniem szlaku pielgrzymkowego. Propozycja włączenia się do obsługi pielgrzymów i turystów powinna być poprzedzona przekazaniem podstawowych informacji o Drodze św. Jakuba – o jej idei oraz historii (zob. cz.1 Podręcznika). Podkreślenie wielowiekowej tradycji już samo w sobie może być znaczącą zachętą dla niektórych osób do tego, aby poprzez własną aktywność przyczynić się do podtrzymania europejskich wartości kulturowych, których częścią składową są lokalne walory kulturowe, przyrodnicze i turystyczne.
Skuteczną motywacją do działania może być przykład innych osób w najbliższym otoczeniu własnej wsi lub miasta, które podjęły już pracę na rzecz użytkowników szlaku pielgrzymkowego. Pokazanie efektów działania takich osób oraz wskazanie możliwości włączenia się do lokalnej sieci współpracujących ze sobą wolontariuszy, przedsiębiorców czy przewodników turystycznych może prowadzić do znaczącego zwiększenia liczby podmiotów zaangażowanych w obsługę szlaku.

2.8. Jakie korzyści ekonomiczne mogą wynikać z podjęcia aktywnej działalności związanej z obsługą szlaku pielgrzymkowego?

Do najbardziej wymiernych korzyści wynikających z prowadzenia działalności na rzecz pielgrzymów i turystów przebywających na szlaku pielgrzymkowym należy zaliczyć możliwość osiągania dochodów:
  • z opłat pobieranych za świadczone usługi (udostępnianie noclegów, przygotowanie posiłków, świadczenie usług przez przewodników turystycznych),
  • ze sprzedaży artykułów spożywczych wyprodukowanych we własnych gospodarstwach (warzywa, owoce, miód, mleko, itd.),
  • ze sprzedaży wyrobów rzemiosła i rękodzieła (np. pamiątki związane z symboliką szlaku lub odzwierciedlające obiekty historyczne, przyrodnicze lub kulturowe charakterystyczne dla danego terenu);
Dochody uzyskiwane z działalności skierowanej do użytkowników szlaku mogą być uzupełnieniem budżetu domowego lub stanowić jego podstawę.

2.9. Jakie korzyści pozaekonomiczne mogą wynikać z podjęcia aktywnej działalności związanej z obsługą szlaku pielgrzymkowego?

Poza możliwością uzyskiwania realnych dochodów ze świadczenia usług na rzecz użytkowników szlaku, nie mniej ważną jest także możliwość osiągania korzyści pozaekono micznych. Wobec dotkliwego współcześnie w wielu regionach problemu bezrobocia, zwłaszcza wśród młodzieży i kobiet, podjęcie działalności służącej obsłudze pielgrzymów przynosi bardzo pozytywne efekty psychologiczne i społeczne. Osoby wcześniej bezrobotne, włączając się w obsługę szlaku pielgrzymkowego zyskują motywację do działania, budują pozytywną samoocenę oraz osiągają lepszą pozycję społeczną w swoim środowisku. W przypadku kobiet nie pracujących zawodowo oraz emerytów praca na rzecz pielgrzymów daje większe możliwości kontaktu z innymi ludźmi i wyjścia poza swoje wąskie środowisko społeczne.

Podjęcie pracy na rzecz użytkowników szlaku pielgrzymkowego niejednokrotnie może stanowić dobrą motywację do samokształcenia się w różnych dziedzinach (np. do poszerzania wiedzy historycznej o własnym regionie oraz wiedzy ekonomicznej koniecznej do prowadzenia małego biznesu). Jest to także zachęta do głębszego poznawania tradycji i kultury własnego środowiska i terenu przez który przebiega szlak pielgrzymkowy, by następnie dzielić się tą wiedzą o tradycji i lokalnych zwyczajach z użytkownikami szlaku. Obsługa szlaku niewątpliwie wiąże się też z możliwością nawiązywania kontaktów z wieloma osobami – pielgrzymami i turystami korzystającymi z usług na szlaku, a to z kolei sprzyja poznawaniu innych kultur, a także uczy tolerancji i zachęca (zwłaszcza młodzież) do nauki języków obcych. Poza korzyściami jednostkowymi, z punktu widzenia lokalnej społeczności utrzymywanie szlaku pielgrzymkowego na danym terenie sprzyja zacieśnianiu więzi społecznych i budowaniu trwałej wspólnoty w lokalnym środowisku.

2.10. Jak należy budować wspólnotę osób zaangażowanych w obsługę szlaku pielgrzymkowego?

Ważną sprawą jest utrzymywanie stałej współpracy pomiędzy różnymi osobami zaangażowanymi w obsługę szlaku pielgrzymkowego na danym terenie. Taka współpraca będzie z kolei służyła budowaniu i utrwalaniu konstruktywnych więzi pomiędzy osobami tworzącymi lokalną społeczność. Pielgrzymi pokonujący kolejne odcinki Drogi św. Jakuba będą zainteresowani możliwością skorzystania z miejsc noclegowych, które powinny być odpowiednio przygotowane pod względem wyposażenia (miejsca do spania, urządzenia sanitarne, miejsca do przygotowania i spożywania posiłków). W takim miejscu noclegowym powinny być także dostępne przydatne pielgrzymom informacje o np. możliwości skorzystania z usług przewodników, czy o miejscach i możliwości zaopatrzenia się w potrzebne artykuły. Ułatwianie pielgrzymom dostępu do informacji o innych usługodawcach na danym terenie sprzyja tworzeniu podstaw do trwalej współpracy pomiędzy osobami zaangażowanymi w obsługę szlaku.

2.11. Jak należy tworzyć plan działań w zakresie współpracy lokalnej?

W celu osiągnięcia optymalnych efektów aktywności w zakresie obsługi szlaku pielgrzymkowego konieczne jest przyjęcie założenia, że działania te prowadzone przez różne osoby związane ze szlakiem powinny być skoordynowane i prowadzone na zasadach ścisłej współpracy. Tylko taka współpraca może zapewnić jak najlepsze zaspokojenie oczekiwań pielgrzymów, a zarazem dostarczyć satysfakcji i korzyści ekonomicznych osobom, które będą współpracowały przy obsłudze szlaku pielgrzymkowego. Plan działań w zakresie współpracy lokalnej powinien obejmować trzy etapy:

I. Utworzenie punktu informacyjnego W określonych miejscach, opisanych w przewodniku pielgrzymkowym, powinny powstać punkty informacyjne, w których pielgrzymi otrzymają wszelkie potrzebne im informacje, jak np.: gdzie mogą uzyskać nocleg, gdzie i w jakich godzinach mogą zakupić produkty spożywcze, jakie miejsca w pobliżu warte są zwiedzenia, gdzie znajdują się miejsca kultu religijnego, gdzie mogą spotkać przewodnika turystycznego, gdzie mogą nabyć pamiątki lub wyroby rękodzieła lokalnego, itd. Osoby prowadzące punkty informacyjne powinny także zapewniać pomoc w nagłych przypadkach. Tymi osobami mogą być wolontariusze lub np. osoby prowadzące gospodarstwa agroturystyczne, które powinny być wyraźnie oznakowane symbolami muszli Jakubowych. Ważne jest aby dostęp do informacji był dla pielgrzyma nieograniczony w czasie, a więc podczas nieobecności wolontariusza w danym miejscu powinna być pozostawiona informacja z numerem jego telefonu kontaktowego.

II. Tworzenie sieci osób współpracujących przy obsłudze szlaku pielgrzymkowego Osoba zaangażowana w prowadzenie punktu informacyjnego (wolontariusz), powinna zapraszać i zachęcać do współpracy swoich sąsiadów i mieszkańców danego terenu, którzy mogliby oferować pielgrzymom swoje usługi i produkty. Prowadzenie działalności w grupie osób zaangażowanych w utrzymanie szlaku pielgrzymkowego umacnia i buduje lokalną wspólnotę. Dzięki współpracy wielu osób system obsługi szlaku działa sprawniej i można zaoferować pielgrzymom kompleksowy pakiet usług. Poszczególne osoby zaangażowane w pracę na rzecz szlaku mogą wspierać się nawzajem i wymieniać doświadczeniami.

III. Organizowanie spotkań osób zaangażowanych w obsługę szlaku pielgrzymkowego Spotkania osób aktywnie działających przy obsłudze szlaku powinny być organizowane (np. raz do roku) w celu wymiany doświadczeń oraz szukania nowych pomysłów na rozwinięcie swojej działalności związanej z obsługą pielgrzymów. Na takie spotkania powinny być zapraszane także osoby, które dopiero chciałyby się włączyć w aktywną działalność na rzecz szlaku. Dobrą okazją do takich spotkań i upowszechniania idei pielgrzymowania mogą być organizowane lokalnie jarmarki Jakubowe.

2.12. Jak można wykorzystać ideę szlaku pielgrzymkowego do aktywizacji osób zagrożonych marginalizacją społeczną?

Jednym z bardzo dotkliwych problemów społecznych występujących z różnym nasileniem we wszystkich krajach jest marginalizacja pewnych grup osób, zwłaszcza starszych, niepełnosprawnych, samotnych, ubogich, czy też rodzin wielodzietnych. Ze względu na ubóstwo bądź dolegliwości zdrowotne osoby takie często przebywają na marginesie życia społecznego, ich funkcjonowanie w lokalnej wspólnocie sprowadza się zwykle do biernej egzystencji, bez możliwości zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu. Przywrócenie funkcjonowania Drogi św. Jakuba jako międzynarodowego szlaku kulturowego daje szansę na aktywizację także tych grup osób poprzez zachęcenie ich do realizacji celów turystycznych oraz religijno-duchowych na wybranych odcinkach szlaku. Projekt RECREATE w swych założeniach w sposób szczególny zwraca uwagę na potrzeby tych grup osób i konieczność przystosowania infrastruktury szlaku pielgrzymkowego tak, aby również osoby starsze czy niepełnosprawne mogły z niego korzystać. Sama infrastruktura nawet najlepiej zaprojektowana i wykonana nie wystarcza jednak, aby osoby z dysfunkcjami zdrowotnymi pojawiły się na szlaku. Konieczna jest aktywna postawa wolontariuszy oraz instytucji powołanych do wspierania osób niepełnosprawnych, aby zorganizować odbycie pielgrzymki na fragmentach Drogi św. Jakuba, zapewniając jednocześnie odpowiedni komfort i bezpieczeństwo tym osobom.

Przygotowanie pielgrzymki dla grupy osób starszych i/lub niepełnosprawnych jest niewątpliwie wielkim wyzwaniem dla organizatora (wolontariusza) i wiąże się z przyjęciem dużej odpowiedzialności. Zakres i sposób przygotowania do korzystania ze szlaku pielgrzymkowego zależy przede wszystkim od rodzaju dysfunkcji, które mają potencjalni pielgrzymi. Innej pomocy wymagać będą osoby z niesprawnością ruchową, a innej osoby niewidome lub niedowidzące, niesłyszące czy z ograniczoną sprawnością intelektualną. Ważny jest dobór trasy pod kątem stopnia trudności oraz atrakcyjności dla pielgrzymów z określoną niepełnosprawnością. Konieczne jest zapewnienie bezpieczeństwa poprzez rozpoznanie dostępu do pomocy medycznej a także przewidywanie możliwości zmiany warunków w czasie pielgrzymki (np., zmiany pogody). Plan pielgrzymki musi uwzględniać czas na odpoczynek, posiłek oraz czynności higieniczne.

2.13. Na czym powinna polegać rola władz samorządowych oraz innych instytucji w mobilizowaniu lokalnego środowiska do podejmowania działań na rzecz utrzymania funkcjonowania Drogi św. Jakuba?

Właściwe utrzymanie szlaku pielgrzymkowego w dużym stopniu zależy od postawy i aktywności osób reprezentujących organy władzy lokalnej oraz różne instytucje realizujące swoje zadania w sferze gospodarczej i społecznej. Dokonanie rewitalizacji Pomorskiej Drogi św. Jakuba oznacza, iż szlak ten został na kolejnych odcinkach przebiegających na Litwie, w północnej Polsce i w Niemczech wytyczony, oznakowany, opisany w przewodniku turystycznym oraz wyposażony w niezbędną infrastrukturę. Zapewnienie trwałości osiągniętych efektów wymaga w kolejnych latach zaangażowania organizacyjnego i finansowego władz lokalnych, organizacji pozarządowych i różnych instytucji w utrzymanie dokonań projektu RECREATE. Konieczne będzie dalsze monitorowanie i renowacja oznaczeń szlaku, uzupełnianie informatorów i ulotek zawierających informacje przydatne dla użytkowników szlaku, a także ciągłe prowadzenie działań promocyjnych, zachęcających lokalne społeczeństwo do aktywności związanej z obsługą Drogi św. Jakuba oraz do korzystania ze szlaku poprzez uczestniczenie w ruchu pielgrzymkowym. Władze lokalne wraz z instytucjami wyznaniowymi oraz organizacjami pozarządowymi mogą organizować cykliczne jarmarki św. Jakuba, połączone z seminariami propagującymi ideę pielgrzymowania do grobu św. Jakuba (dobrym przykładem w tym zakresie są dokonania władz Lęborka, który z powodzeniem takie przedsięwzięcia realizuje). Organizatorzy pielgrzymek na Drodze św. Jakuba mogą proponować nie tylko korzystanie z odcinków najbliżej położonych, ale także powinni wyjść z inicjatywą pokonywania bardziej odległych fragmentów drogi, co sprzyja zwiększeniu satysfakcji z pokonywania trudów pielgrzymowania, służy poznawaniu innych ludzi, innych krajów oraz innych kultur.

Duże wyzwanie dla wszystkich, którym idea pielgrzymowania po Drodze Jakubowej jest bliska stanowi budowanie społecznego otoczenia szlaku. Sama droga wytyczona w terenie jest tylko jedną z wielu dróg łączących różne punkty na mapie. Dopiero społeczne otoczenie szlaku sprawia, że idea pielgrzymowania nabiera obok głębokiego sensu religijnego, także znaczenia w sferze budowania lokalnej tożsamości i poczucia dumy z przynależności do określonych wartości kulturowych. Dlatego tak ważne jest powiększanie grupy osób zaangażowanych w obsługę Drogi św. Jakuba oraz tworzenie sieci osób współpracujących ze sobą przy świadczeniu usług na rzecz pielgrzymów. W szczególności ważne wydaje się propagowanie idei wolontariatu wśród młodzieży i innych osób, które część swojego czasu są gotowe poświęcić na pracę dla dobra innych. W tym obszarze także pojawiają się zadania, które powinny wziąć na siebie organy samorządowe oraz różne organizacje pozarządowe. Wśród tych zadań na pewno powinno się znaleźć poszukiwanie sposobów zainteresowania młodych ludzi wolontariatem, organizowanie szkoleń dla wolontariuszy w zakresie świadczenia usług na rzecz pielgrzymów, w zakresie obsługi osób starszych i niepełnosprawnych, organizowanie szkoleń z historii i kultury danego regionu, a także organizowanie spotkań informacyjnych dla przedsiębiorców, którzy są zainteresowani świadczeniem usług dla użytkowników Drogi św. Jakuba. Najlepszą formą propagowania idei pielgrzymowania po Drodze św. Jakuba jest organizowanie wspólnych pielgrzymek dla. rodzin z dziećmi lub dla osób starszych, samotnych, czy niepełnosprawnych. Dzięki takim inicjatywom można skutecznie budować spójność społeczności lokalnej, ograniczając jednocześnie rozmiary marginalizacji społecznej.

Test sprawdzający wiedzę