Część 1. Znaczenie historii i tradycji w rozwoju idei pielgrzymowania do grobu św. Jakuba

1.1. Jakie są praprzyczyny pielgrzymowania?

Od najdawniejszych czasów notowane jest przemieszczanie się ludności poza obszar stałego zamieszkania. Powody tych migracji związane były początkowo z ekspansją terytorialną, dyplomacją i handlem, a następnie z indywidualnymi potrzebami ludzi o charakterze religijnym, zdrowotnym oraz poznawczo-rekreacyjnym. Historycznie najdawniejsze motywy indywidualnych okresowych migracji miały charakter religijny. Były to pielgrzymki do Teb w starożytnym Egipcie notowane od IV wieku p.n.e., oraz pielgrzymki w Grecji antycznej w VIII wieku p.n.e. i w Indiach, gdzie w IV wieku p.n.e. istniało 12 szlaków pielgrzymkowych. Szerszy zakres zjawiska indywidualnych przemieszczeń ludności miał miejsce w starożytnym Rzymie. Cesarstwo Rzymskie w pierwszych trzech wiekach naszej ery rozciągało się od Egiptu aż po Północną Anglię i od wybrzeży Atlantyku po rzekę Eufrat i dalej po Indie. Cesarstwo niosło za sobą jednocześnie kult świętych i wiarę w ich szczególne boskie pośrednictwo. Miejsca śmierci męczenników i wyznawców religii stawały się dla lokalnych wspólnot cząstką dziedzictwa kulturowego, co dawało początek tradycji odwiedzania tych miejsc. W tym też okresie motywem czasowego przemieszczania się ludności stały się względy wypoczynkowo-poznawcze. Wiązało się to z rozległością i atrakcyjnością klimatyczno-przyrodniczą imperium rzymskiego. 1

Po podziale imperium rzymskiego na Cesarstwo Wschodniorzymskie i Cesarstwo Zachodniorzymskie, w 476 r. n.e. to ostatnie upadło pod naporem plemion germańskich. Datę tę uznaje się za koniec starożytności i początek nowej epoki w dziejach ówczesnego świata – średniowiecza. W tym okresie miały miejsce wyprawy krzyżowe do Ziemi Świętej sprowokowane zdobyciem Jerozolimy przez muzułmanów w 638 r. i ponownie - w 1072 r. przez Turków seldżuckich. W 1095 r. papież Urban II wezwał świat chrześcijański do krucjat, których celem było odbicie Jerozolimy i obrona miejsc, w których znajdowały się ważne dla chrześcijan obiekty kultu. W latach 1096–1272 zorganizowano osiem rycerskich wypraw krzyżowych i trzy wyprawy ludowe: I wyprawę ludową w 1096 r., II wyprawę ludową w 1147 r., oraz tzw. krucjatę dziecięcą w 1212 r.

Oprócz celów militarnych, wyprawy krzyżowe przyniosły, obok rozkwitu ruchu pielgrzymkowego, także rozwój handlu lewantyńskiego i żeglugi morskiej, rozwój architektury, medycyny, astronomii, nauki i sztuki w Europie oraz nawiązanie przez Europejczyków kontaktów z bogatą wówczas kulturą Wschodu2 . W tym czasie dalsze indywidualne podróże ludności poza obszar zamieszkania ograniczone były do wojen oraz ruchów pielgrzymkowych inspirowanych głównie przez kościół katolicki. To właśnie na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia powstała i rozwinęła się też tradycja pielgrzymowania do grobu Św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

1Zob. R.Cameron. Historia gospodarcza świata, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 28-53

2Zob. A. Konstam. Wyprawy krzyżowe, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2005

1.2. Jaka jest rola legendy w tworzeniu Drogi św. Jakuba?

Zgodnie z tradycyjnym przekazem, po śmierci Jezusa apostołowie rozproszyli się po świecie. Jakub, syn rybaka Zebedeusza, skierował się na zachód i dotarł na tereny dzisiejszej hiszpańskiej Andaluzji. Stamtąd powędrował dalej na północ i poprzez portugalską Coimbrę i Bragę, doszedł aż do istniejącej do dzisiaj miejscowości Iria Flavia w hiszpańskiej Galicji. Kościół w Iria Flavia z elementami konstrukcyjnymi z czasów imperiów rzymskiego. Tam zaczął nawracać na chrześcijaństwo pogańskie plemiona Celtów. W tej misji, której początkowe efekty były znikome, w chwilach zwątpienia wspierała go duchowo Matka Boska. Po pewnym czasie Jakub postanowił jednak wrócić do Jerozolimy. Miejsce gdzie zgodnie z tradycja po raz pierwszy nauczał św. Jakub. Podczas nieobecności Jakuba, w Jerozolimie zaszły bardzo istotne zmiany. Nauka chrześcijańska została zakazana, a jego wyznawców prześladowano. Po powrocie Jakub został biskupem Jerozolimy, lekceważąc obowiązujący wówczas zakaz kultywowania religii chrześcijańskiej. Został więc uwięziony i w 44 r. ścięty bez procesu z rozkazu Heroda Agrypy – namiestnika rzymskiego w Ziemi Świętej, wnuka Heroda Wielkiego. Legenda głosi, żeby uchronić ciało Jakuba przed wywiezieniem w nieznane miejsce na pustyni, jego dwaj uczniowie Atanazjusz i Teodor wykradli ciało i wsiedli do łodzi chcąc oddać je morzu. Lodzią zaopiekował się anioł, który w cudowny sposób spowodował, że prądy morskie zaniosły łódź do miasta portowego Padron w Galicji. Łódź, w której zgodnie z legendą, przewiezione zostało do Hiszpanii ciało św. Jakuba. Stamtąd uczniowie Jakuba ruszyli w dalszą drogę wozem zaprzęgniętym w parę byków. W lesie Libredon zwierzęta zatrzymały się i nie chciały iść dalej. Dla uczniów był to znak od Boga, że w tym miejscu mają pochować Apostoła. Poler do którego zacumowała legendarna łódź Jakubowa.

1.3. Jakie fakty historyczne leżą u podstaw tworzenia Drogi św. Jakuba?

W pierwszych wiekach nowej ery, historia Półwyspu Iberyjskiego była bardzo burzliwa i miejsce wiecznego spoczynku św. Jakuba zostało zapomniane. W 711 r. ziemie te zajęli Arabowie, zwani Maurami, a wiara chrześcijańska nie była wówczas w tych okolicach zbyt kultywowana. Około 813 r. chrześcijański pustelnik Pelagiusz dostrzegł w lesie Libredon deszcz gwiazd spadających na pobliskie wzgórze. Zaczął więc kopać we wskazanym miejscu i odkrył kamienny sarkofag. Powiadomił o tym biskupa ówczesnego, założonego przez Rzymian miasta Iria Flavia – Teodomira. Ten udał się na miejsce wskazane przez pustelnika i odkrył kamienny sarkofag, w którym były trzy szkielety, w tym jeden bez głowy. Stąd doszedł do wniosku, że muszą to być zwłoki wspomnianego w miejscowych legendach św. Jakuba i jego dwóch uczniów. Na wzniesieniu nad sarkofagiem kazał zbudować kaplicę, a wokół niej zaczęła powstawać osada, którą zaczęto nazywać Santiago de Compostela (łacińskie compus stellae to pole gwiazd).

W tym czasie chrześcijańscy władcy Hiszpanii panowali już tylko nad skrawkiem Kantabrii. Król Asturii Alfons II Cnotliwy wykorzystał odkrycie grobu św. Jakuba, aby zacząć organizować zbrojne wyprawy przeciw Maurom i w 844 r. wojska chrześcijańskie w bitwie pod Clavijo pokonały po raz pierwszy Maurów. Powstało przekonanie, że stało się to za pomocą św. Jakuba, którego uznano za patrona chrześcijan walczących z muzułmanami. Po bitwie król Alfons II udał się wraz z całym dworem na „pole gwiazd” i nakazał na miejscu kaplicy zbudować mały kościół. Tam też biskup Teodomir wkrótce przeniósł siedzibę biskupstwa, a w 824 r. osada powstała wokół kościoła otrzymała oficjalną nazwę Santiago de Compostela. Świadomi znaczenia kultu św. Jakuba dla miejscowej ludności, muzułmańscy kalifowie próbowali zniszczyć sanktuarium, aby unicestwić źródło siły i nadziei Hiszpanów na oswobodzenie ich ziem z rąk Maurów. 11 sierpnia 997 r. wezyr kalifatu Kordoby zdobył Santiago i zniszczył je doszczętnie, oszczędzając tylko grób św. Jakuba. Wtedy to zapoczątkowano budowę obecnej katedry, a miasto odbudowano jako większe i piękniejsze.

Rzeźba „św. Jakub pogromca Maurów”. Bitwa pod Clavijo stała się początkiem rekonkwisty Półwyspu Iberyjskiego. W 1246 r. Muhammad I uznał się za wasala Króla Ferdynanda I, a rekonkwista zakończyła się w 1492 r. zdobyciem przez połączone wojska królestw Kastylii i Aragonii, emiratu Grenady – ostatniego bastionu muzułmanów na terenie półwyspu. Walki toczone pod patronatem św. Jakuba spowodowały, że Santiago de Compostela stało się symbolem wartości, które jednoczyły ówczesną Europę.

1.4. Jakie okoliczności utrwaliły ideę pielgrzymowania do Santiago de Compostela?

Postać i grób św. Jakuba stały się bardzo popularne w ówczesnej Hiszpanii i zaczęły obrastać elementami legendy. Kronikarze zapewniają, że Święty brał osobisty udział w walkach z muzułmanami, pojawiając się na białym koniu w bitwie pod Clavijo i w następnych bitwach jako Matamoros (pogromca Maurów). Bliższe naszym czasom kroniki wspominają, że w grobowcu św. Jakuba znajdowało się też słynna Arka Przymierza czy też legendarny Kamień Przeznaczenia, który w niewyjaśnionych okolicznościach trafił z Galicji do Szkocji, gdzie był używany jako mający niezwykłą moc nieomylnego wskazywania następnego władcy Szkocji, po śmierci poprzednika.

W miarę sukcesów w walce z Maurami, rosła popularność postaci św. Jakuba jako patrona Hiszpanii, a do jego grobu po wygranych bitwach zaczęli pielgrzymować władcy królestw Hiszpanii, a z czasem także indywidualni wierni. Na przełomie XI i XII wieku budowano obecną świątynię, której częścią stał się poprzedni kościół. Prace ukończono w 1128 r. Świątynia została konsekrowana w 1211 r. i znajdują się w niej relikwie św. Jakuba, umieszczone w krypcie pod ołtarzem głównym. Grobowiec w Katedrze w Santiago de Compostela z relikwiami św. Jakuba. Ranga pielgrzymowania do jego grobu już wówczas była bardzo duża. Pątnicy otrzymywali glejt od króla zapewniający im bezpieczeństwo i opiekę na terenie Hiszpanii. Ponadto papież Kalist II już na początku XII wieku ogłosił tzw. „trzy adresy święte”: Jerozolimę, Rzym i Santiago de Compostela. W tym czasie tenże papież postanowił, że rok w którym 25 lipca, czyli uroczystość św. Jakuba, przypada w niedzielę – będzie w Santiago de Compostela rokiem świętym. Pierwszy Rok Święty miał miejsce w 1182 r.. Papież przyznał też sanktuarium św. Jakuba prawo udzielania odpustu zupełnego. Otrzymuje go pielgrzym, który po przebyciu odcinka Drogi weźmie udział we mszy świętej w Katedrze św. Jakuba, wyspowiada się i przystąpi do Komunii Świętej w ciągu 15 dni przed pielgrzymką lub 15 dni po niej. Przylądek Finisterra. Legenda św. Jakuba rozsławiła Santiago de Compostela. Do grobu św. Jakuba i położonego o trzy dalsze dni wędrówki pieszej przylądka Finisterra, który w średniowieczu uważano, zgodnie z ówczesną wiedzą za koniec świata, ciągnęli pielgrzymi z całej Europy. Pokonywali setki, a nawet tysiące kilometrów, by dotknąć relikwii św. Jakuba i uzyskać odpust zupełny za popełnione grzechy ciężkie. Po przybyciu na przylądek Finisterra, pielgrzymi palili pokutne szaty i obmywali się w wodach oceanu, zostawiając za sobą dotychczasowe grzeszne życie i rozpoczynając z wiarą nowy etap życiowej drogi. Zabierali na pamiątkę z plaży atlantyckiej muszlę, która do dziś jest symbolem Drogi św. Jakuba. W owych czasach pielgrzymowanie było niebezpieczne i nie istniały zorganizowane formy ochrony pielgrzymów. Mogli oni jedynie liczyć na pomoc mieszkańców mijanych po drodze wiosek i miasteczek.

1.5. Jakie są podstawowe uwarunkowania i motywy ruchu pielgrzymkowego?

Pierwszym udokumentowanym pielgrzymem w Santiago de Compostela był francuski biskup Le Puy Godescalco, który przybył do tego miejsca kultu religijnego w 950 r.. Potwierdzenie ruchu pielgrzymkowego już w IX wieku można znaleźć na monetach Karola Wielkiego. Ruch ten systematycznie się rozwijał, a jego największe nasilenie przypadło na okres od XI w. do XIV w. Pątnicy narażeni byli na liczne niebezpieczeństwa, w tym rabunku i mordu. W kronikach odnotowano nawet przypadki napadów dokonywanych przez złodziei przebranych za księży i zakonników. Pielgrzymi udający się do grobu św. Jakuba byli łatwym łupem, gdyż wielu z nich miało ze sobą rozmaite wota, w tym kosztowności, które pragnęli pozostawić w katedrze w Santiago. Książęta i osoby bogate pielgrzymowali w towarzystwie służby, wraz z ekwipunkiem zapewniającym wygodne i bezpieczne podróżowanie. Jednak większość pielgrzymów byli to ludzie biedni, pozostawiani sami sobie. Z upływem czasu zaczęło rozwijać się wśród książąt poszczególnych księstw hiszpańskich poczucie odpowiedzialności za bezpieczeństwo pielgrzymów. Ofiarowywali oni hojne datki na budowę gościńców, mostów, szpitali i gospód przy drogach prowadzących do Santiago de Compostela. Także kościoły i zakony chrześcijańskie zobowiązane były do świadczenia pomocy pielgrzymom, głównie w formie miejsc noclegowych i pomocy szpitalnej.

Z czasem powstały dwie instytucje broniące pielgrzymów: list żelazny i zakony rycerskie. List żelazny chronił pielgrzymów na obszarach objętych działaniami wojennymi, a także miał odstraszać rabusiów. Był on wydawany przez miejscowego księcia. Pielgrzym i jego dobytek który miał przy sobie, był nienaruszalny podczas trwania pielgrzymki. Już w 1123 r. I Sobór Laterański groził ekskomuniką za napaść na pielgrzyma. Król Nawarry Jan II w 1434 r. wydał dokument dający pątnikom gwarancje nieograniczonego i bezpiecznego poruszania się po całym terytorium swojego królestwa. Odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo pielgrzymów były zakony rycerskie, szczególnie joannici i templariusze3. Szlak do Santiago de Compostela miał też własny zakon rycerski. W 1161 r. został założony Zakon Rycerski Świętego Jakuba, który działał tak na hiszpańskiej, jak i na francuskiej części Drogi Jakubowej. Zaangażowanie różnych jednostek i społeczności lokalnych w utrzymanie i funkcjonowanie szlaku pielgrzymkowego obejmowało wiele dziedzin życia. Bardzo ważną rolę spełniały położone na trasie klasztory i mieszkający w nich mnisi, którzy często poświęcali swoje życie służbie pątnikom. Obowiązki, do których poczuwały się wspólnoty zakonne obejmowały cztery główne potrzeby ludzkie: zapewnienie pożywienia, nocleg, pomoc medyczną i pomoc duchową. Wśród ludzi wierzących ukształtowało się z czasem przeświadczenie, że przyjęcie i nakarmienie pielgrzyma jest powinnością każdego chrześcijanina. Przy całej życzliwości lokalnej ludności, na terenach przez które przechodziły pielgrzymki istniała konieczność stworzenia schronisk i szpitali świadczących pomoc pielgrzymom. Powstawały one głownie dzięki hojności książąt, biskupów i opatów. Pielgrzym był wówczas postrzegany z perspektywy religijnej i jawił się dla ludności zamieszkującej tereny wzdłuż Drogi św. Jakuba jako zobowiązanie do świadczenia szeroko rozumianej pomocy.

W średniowieczu pielgrzymowano głównie dla odbycia pokuty, umocnienia wiary, spełnienia ślubowania, z prośbą o uzdrowienie lub w celach dziękczynnych. Również wzorce zachowań rycerskich obowiązujące w średniowiecznej Europie nakazywały odwiedzenie miejsc świętych. Także miasta i parafie wysyłały pielgrzymów w intencji istotnej dla danej społeczności, prosząc na przykład o koniec suszy lub ustąpienie epidemii chorób. W niektórych państwach, wyrokiem sądu nakazywano przestępcom pielgrzymkę do grobu Św. Jakuba. Często pielgrzymkę do Santiago nakazywali kapłani jako pokutę za ciężkie grzechy, np. zabójstwo, wyznane podczas spowiedzi. Istotnym motywem była też wiara w orędownictwo świętych i złożone śluby lub wypełnienie ostatniej woli. Motywem pielgrzymowania było też zamiłowanie do przygód i możliwość kontaktu z innymi ludźmi. Wszystkie powyżej wymienione motywy mają społeczno-moralny i poznawczy charakter i oparte są na podłożu religijnym. Dotyczą doskonalenia własnej osoby, realizowania powinności wobec siebie i bliźnich, a także wspólnotowych zadań4. Pielgrzymkę tradycyjnie rozpoczynano od progu własnego domu, przy emocjonalnym zaangażowaniu całej lokalnej społeczności.

Przez początkowy okres średniowiecza, drogę do Santiago de Compostela przemierzali głównie ludzie dobrze sytuowani materialnie, gdyż taka podróż była długa, droga i niebezpieczna. Wśród nich było wiele znanych postaci, jak: Karol Wielki, św. Elżbieta Portugalska, św. Brygida Szwedzka, Izabela Kastylijska, św. Franciszek z Asyżu, św. Ignacy Loyola, Jan Dantyszek, a także niektórzy papieże. W miarę poprawy warunków pielgrzymowania, do Santiago zaczęli podążać przedstawiciele wszystkich stanów. W XIV wieku, w szczytowym okresie popularności Drogi Jakubowej, szlak ten przemierzało około milion osób. Część z nich, szczególnie z Europy Środkowo-Wschodniej pielgrzymująca przykładowo Pomorską Drogą św. Jakuba, dostrzegała i doceniała także walory poznawczo-edukacyjne Drogi Jakubowej. Droga ta przebiegała między innymi przez miasta hanzeatyckie, takie jak: Gdańsk, Lubeka, Hamburg, Brema, Amsterdam, Antwerpia, a następnie Rouen, Paryż, Tours, Nantes i Bordeaux, aby na granicy francusko-hiszpańskiej w Pirenejach połączyć się z historyczną Drogą Francuską, biegnącą na zachód wzgórzami północnej Hiszpanii do Santiago de Compostela. Miasta te były wówczas centrami gospodarczo-kulturowymi Europy. Były to miasta na owe czasy bogate, nowoczesne z kwitnącą nauką i kulturą. Zlokalizowane w nich liczne kościoły i zgromadzenia zakonne były przygotowane na przyjęcie pielgrzymów na noclegi i udzielenie im pomocy medycznej. Dowody owej świetności możemy podziwiać i obecnie. Kościół św. Jakuba w Gdańsku-Oliwie. Zarazy i wojny, w tym wojna trzydziestoletnia (1618-1648) o podłożu religijnym, zdestabilizowały politycznie Europę. Wielka Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie, a następnie napięcia społeczno-polityczne w Europie, dwie wojny światowe i konfrontacja dwóch systemów społeczno-politycznych po II wojnie światowej oraz możliwości międzynarodowego przemieszczania się ludności tylko w oparciu o system paszportowo-wizowy, radykalnie ograniczyły ruch pielgrzymkowy, a także nie sprzyjały odradzaniu się tradycji pielgrzymowania do grobu Św. Jakuba. Powojenne procesy integracyjne w Europie i odbyta w 1975 r. Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, zapoczątkowały proces odprężenia politycznego w Europie i na świecie. Powstały w ten sposób warunki do odbudowy tradycji pielgrzymowania do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela.

3Zob. B. Frale. Templariusze, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2008.
4 Zob. J.B. Szlaga, Biblijna idea pielgrzymowania(w:) Drogi św. Jakuba na obszarze krajów południowego wybrzeża Bałtyku, praca zbiorowa, Miejska Biblioteka Publiczna, Lębork 2010. S. 11-17

1.6. Jakie są przyczyny obecnego odrodzenia ruchu pielgrzymkowego?

Żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku niemiecki poeta i pisarz Johan Wolfgang von Goethe już wówczas pisał, że „Drogi Jakubowe ukształtowały Europę”. Opinię pisarza podzielały i powielają kolejne pokolenia społeczności europejskiej. Stąd gdy w latach 70-tych XX wieku zaistniały warunki polityczne do odrodzenia ruchu pielgrzymkowego, a postęp techniczny radykalnie ułatwił możliwości przemieszczania się ludności na znaczne nawet odległości, zaczął się proces wyraźnego wzrostu liczby pielgrzymów do grobu św. Jakuba, co przedstawia tabela 1. Podana w tabeli 1. statystyka pielgrzymowania jest zaniżona w stosunku do rzeczywistej liczby pielgrzymów, gdyż obejmuje tych, którzy po dotarciu do Santiago de Compostela i obecności na mszy świętej w Katedrze św. Jakuba, odebrali tzw. „kompostelkę” – potwierdzenie o odbyciu pielgrzymki do grobu Św. Jakuba. Część pielgrzymów rezygnuje z uzyskania tego potwierdzenia, gdyż jego uzyskanie uzależnione jest od spełnienia kilku warunków formalnych.

Do Santiago de Compostela podąża się indywidualnie albo w niewielkiej grupie – pieszo, rowerem lub konno. Na trasie nikt nie pyta o wyznanie. Na początku warto postarać się o credencial del peregrino – paszport pielgrzyma. Ułatwia on dostęp do schronisk, pozwala na korzystanie z ulg i należy w nim potwierdzić przebieg odbywanej drogi. W paszporcie można zbierać pieczątki z miejsc pobytu, np. schronisk, ale też i z poczty, urzędu od czy od proboszcza lokalnej parafii. Należy pokonać minimum 100 km pieszo, albo 200 km na rowerze lub konno. Można trasę pokonywać z przerwami, nawet w ciągu kilku lat. Ci, którzy spełnią te warunki i okażą w biurze katedralnym paszport pielgrzyma z odpowiednimi potwierdzeniami – otrzymują wspomnianą „kompostelkę”.

Do umocnienia tradycji pielgrzymowania do Santiago de Compostela bardzo przyczynił się papież Jan Paweł II, który był w Santiago de Compostela dwukrotnie, a raz nawet przeszedł niewielki odcinek Drogi Jakubowej. Po jego wizycie w 1982 r. i apelu o odbudowę tradycji pielgrzymowania do grobu św. Jakuba, Rada Europy uznała w tymże roku Drogę Św. Jakuba za szlak o szczególnym znaczeniu dla kultury kontynentu europejskiego i zaapelowała o odtwarzanie i utrzymywanie dawnych szlaków pątniczych. W 1987 r. szlak ten został ogłoszony przez Unię Europejską pierwszym europejskim Szlakiem Kulturowym. W 1986 r. Santiago de Compostela jako pierwsze miasto otrzymało tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, a w 1993 r. Szlak Jakubowy został wpisany na „Listę światowego dziedzictwa ludzkości” Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty Nauki i Kultury. W 2010 r. Sanktuarium św. Jakuba odwiedził papież Benedykt XVI5.

Przytoczone powyżej fakty są wyrazem międzynarodowego uznania dla historycznej tradycji i bardzo ważnej roli Drogi Jakubowej jako czynnika sprzyjającego kształtowaniu się poczucia kulturowej wspólnoty Europy i budowie społeczno-gospodarczej spójności kontynentu6. Przebycie Drogi Jakubowej sprzyja budowie poczucia wspólnoty między ludźmi. „Tylko ci, którzy potrafią się wzruszyć, powinni odwiedzać Compostelę” – pisał żyjący w latach 1910-1999 hiszpański pisarz, laureat prestiżowej nagrody Cervantesa – Gonzolo Tarrante Ballster.

5Zob. B. Mazur, Przewodnik pielgrzyma, Wydawnictwo Publicat, Poznań 2011, s. 140-148
6Zob. A. Jackowski,Szlaki pielgrzymkowe Europy, Wydawnictwo Znak. Kraków 2000

1.7. Jakie są praprzyczyny pielgrzymowania?

Droga św. Jakuba ma bardzo interesującą i szeroko znaną historię oraz trwałą tradycję korzystania z niej oraz międzynarodowe uznanie. Są to walory, które same w sobie stanowią podstawy jej promocji. Promocja to pojęcie wywodzące się z języka łacińskiego i jest połączeniem elementów dwóch słów, pro motio (poparcie, rozpowszechnianie) i promovere (poparcie, posuwanie naprzód, szerzenie). Współcześnie pojęcie to jest elementem marketingu rozumianego ogólnie jako dostosowywanie działalności wytwórcy dóbr lub usług do potrzeb potencjalnych nabywców i poprzez ich poznanie, kształtowanie potrzeb indywidualnych odbiorców. Marketing jest więc działaniem mającym zapewnić dostarczenie towaru lub usługi właściwemu nabywcy w odpowiednim miejscu i czasie za akceptowalną cenę7. Podstawowymi elementami marketingu są:
  • promocja,
  • produkt,
  • dystrybucja,
  • ludzie,
  • cena.

W indywidualnym przypadku znaczenie każdego z tych elementów jest różne, co znajduje swój wyraz w tworzeniu tzw. marketing mix. Oznacza on zespół działań polegających na komunikowaniu się z potencjalnymi nabywcami w celu uświadomienia im istnienia i walorów produktu dostosowanego do potrzeb i oczekiwań każdego z nabywców oraz zdobycia ich przychylności.

W przypadku Drogi św. Jakuba produktem marketingowym jest oferta turystyki pielgrzymkowej skierowana do turystów (w tym pielgrzymów) mających określone potrzeby związane z uprawianiem turystyki jako takiej oraz szczególnie związanej z aspektami religijnymi. W przypadku pielgrzymowania, przedmiotem promocji jest produkt w ujęciu przestrzennym, jako ciąg obszarów, regionów, miejsc przez które będzie przemieszczał się pielgrzym.

Promocja w tym przypadku powinna być rozumiana jako propagowanie walorów poszczególnych regionów, sprzyjające tworzeniu pozytywnego, przyciągającego turystów obrazu. Prowadzenie promocji polega na ukazywaniu walorów historycznych, kulturowych, przyrodniczych i społeczno-gospodarczych regionu i podejmowaniu działań podkreślających jego atrakcyjność dla potencjalnych turystów. Produkt turystyczny jest więc zbiorem dóbr i usług, z których turyści korzystają i które są przedmiotem ich szczególnego zainteresowania. W ujęciu wąskim, produktem turystycznym jest wszystko, co turysta kupuje odbywając pielgrzymkę. Ujęcie wąskie rozbudowane o elementy związane ze sferą wrażeń i odczuć turysty, tworzy kompleksowe pojęcie produktu turystycznego.

O możliwościach sprzedaży produktu turystycznego decydują:

  • zasoby dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego w regionie,
  • infrastruktura i usługi dostępne w regionie,
  • dostępność transportowa regionu,
  • wizerunek i postrzeganie regionu,
  • konkurencyjność cenowa regionu.

Z punktu widzenia turystyki pielgrzymkowej, ważny jest religijny zakres działań promocyjnych produktu turystycznego regionu, obejmujący:

  • zabytki sakralne udostępnione głównie dla potrzeb pielgrzymów, wraz z informacją na ich temat,
  • obecne miejsca kultu religijnego, jak kościoły czy sanktuaria,
  • cykliczne bądź jednorazowe wydarzenia religijne organizowane wyłącznie w ramach tradycji religijnej lub specjalnych okazji (uroczystości beatyfikacyjne, kanonizacyjne czy jubileuszowe).

Podmiotami zaangażowanymi w promocję regionu przez który przebiega szlak pielgrzymkowy są nie tylko jednostki profesjonalnie dostarczające gotowe produkty rynkowe, ale także jednostki administracji państwowej i samorządu terytorialnego, przedsiębiorstwa komunalne, wspólnoty terytorialne, instytucje non-profit, organizacje i stowarzyszenia społeczne oraz osoby indywidualne. Szczególną rolę w promocji turystyki pielgrzymkowej pełnią w Kościele katolickim parafie, oddziaływujące na aktywne zainteresowanie parafian pielgrzymami, kształtując tym samym zakres działań promocyjnych w bezpośrednim kontakcie z pielgrzymem. Obejmują one głównie miejsca kultu religijnego jako bardzo istotne dla uprawiania turystyki, wpływając tym samym na motywy wyjazdów pielgrzymkowych, ich formę i program8.

7Zob. P. Kotler, Marketing, Rebis Dom Wydawniczy, Poznań 2012
8Zob. A. Panasiuk, Dylematy promocji produktu turystyki religijnej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 65, Szczecin, s. 361-370

1.8. Jak powinna być prowadzona efektywna promocja Drogi św. Jakuba?

Przedstawiona problematyka promocji produktu turystycznego jako obszaru przez który przebiega Pomorska Droga św. Jakuba, stanowi podstawę do przeprowadzenia rozważań dotyczących koncepcji promocji tej Drogi. Koncepcja ta jest kształtowana poprzez odpowiedni i przemyślany dobór instrumentów promocji oraz właściwe ich skierowanie do docelowego klienta – pielgrzyma. W działaniach promocyjnych można wykorzystać różne kombinacje takich instrumentów, jak:
  • reklama,
  • aktywizacja sprzedaży,
  • public relations,
  • marketing bezpośredni,
  • marketing szeptany/wirusowy,
  • programy lojalnościowe.
Aby z tych instrumentów umiejętnie korzystać, należy znać istotę i możliwości ich zastosowania do promowania walorów Drogi św. Jakuba9.

Reklama to masowa, bezosobowa i odpłatna forma prezentowania produktu przez określonego nadawcę. W tym przypadku przedmiotem promocji może być sam szlak, czyli Droga św. Jakuba, ale też wszystkie atrakcje, które można spotkać, takie jak zabytki sztuki sakralnej i świeckiej, pomniki przyrody, rezerwaty czy parki narodowe, muzea, festiwale, jarmarki, restauracje, kawiarnie, hotele itp. Ujemną stroną wykorzystywania tego instrumentu jest konieczność poniesienia określonych kosztów. Najwyższe koszty są związane z reklamą telewizyjną, niższe - z reklamą radiową, prasową, bądź internetową.

Kolejny instrument to aktywizacja sprzedaży, polegająca na krótkotrwałym działaniu za pomocą różnych metod, mającym na celu wzrost wielkości sprzedaży. Działania tego typu można rekomendować głównie przedsiębiorcom oferującym pielgrzymom określone produkty, np. pamiątki, wyroby regionalne itp.

Najstarszym i równocześnie najsilniej działającym instrumentem promocji jest sprzedaż osobista. Polega ona na bezpośrednim prezentowaniu oferty przez sprzedawcę potencjalnym kupującym oraz na stosowaniu wszelkich form bezpośrednich, interpersonalnych kontaktów.

Istotę działań z zakresu public relations można ująć jako planową, systematyczną działalność, która ma na celu budowanie oraz utrzymywanie wzajemnego zrozumienia i zaufania pomiędzy organizacją a otoczeniem. Polega ona na tworzeniu, utrwalaniu i rozszerzaniu pozytywnego wizerunku regionu. Kształtowanie pozytywnych opinii o organizacji/przedsięwzięciu/projekcie (w tym przypadku o Drodze św. Jakuba) ma, co warto podkreślić, charakter nieodpłatny. Jest to działanie kierowane do środowisk opiniotwórczych, a więc do dziennikarzy, artystów, polityków i innych znanych postaci życia publicznego.

Marketing bezpośredni to także instrument promocji, który można rekomendować wszystkim organizacjom zaangażowanym w aktywizację ruchu pielgrzymkowego na Drodze św. Jakuba, w celu osiągnięcia zamierzonych efektów. Działania prowadzone w ramach marketingu bezpośredniego obejmują tworzenie i wykorzystywanie bezpośrednich relacji, aby komunikować się z potencjalnymi nabywcami. Można w tym celu użyć reklamy pocztowej lub mailowej, zastosować telemarketing, wysyłać katalogi lub inne materiały informacyjne a także wykorzystać portale społecznościowe.

W usługach, gdzie klient nie spotyka się bezpośrednio z produktem, dużą rolę odgrywa marketing szeptany/przekaz ustny/marketing wirusowy/”poczta pantoflowa” (Word of Mouth – WOM). Rekomendacje, zwłaszcza jeśli są przekazywane przez duchownych, rodzinę, przyjaciół, znajomych oraz zaufane osoby, to silnie oddziałujący instrument motywujący, choć ma stosunkowo ograniczony zasięg. Można go jednak poszerzyć wykorzystując Internet. Jeśli osoba, która odbyła pielgrzymkę wybranym odcinkiem lub odcinkami Drogi Św. Jakuba, poleca ją innym osobom, wówczas mają one pewne i godne zaufania źródło informacji o szlaku.

W komunikacji marketingowej stosowane są również programy lojalnościowe, których celem jest zatrzymywanie dotychczasowych klientów, utrzymywanie z nimi partnerskich relacji zachęcanie do ponownego skorzystania z oferowanego produktu. Działania tego typu służą również do budowania bazy danych o klientach, pomocnej w tworzeniu systemów zarządzania relacjami z klientami. W przypadku Drogi św. Jakuba można by tworzyć grupy „przyjaciół” lub „ambasadorów” szlaku, którzy poprzez propagowanie idei Drogi św. Jakuba (marketing szeptany), prowadzenie blogów, informacje zamieszczane na portalach społecznościowych, czy wysyłanie maili, mogliby zachęcać do pielgrzymowania i poszerzać grono zwolenników tego szlaku. Warto w związku z tym, by osoby takie posiadały najważniejsze informacje związane z funkcjonowaniem Drogi św. Jakuba.

Droga św. Jakuba wiedzie z Litwy przez obwód kaliningradzki, północną część Polski i dalej przez Niemcy, Belgię i Francję do Santiago di Compostela w Hiszpanii. Sama Pomorska Droga św. Jakuba rozpoczyna się od granicy z Obwodem Kaliningradzkim (za jej początek można uznać miasto Braniewo, a kończy w Świnoujściu. Szlak w Europie, jak i w Polsce posiada wiele odrębnych, powiązanych odcinków dróg, które zazwyczaj powstawały w wyniku lokalnych inicjatyw. Największe skupienie Dróg św. Jakuba występuje na południu Polski, w szczególności w województwie dolnośląskim, natomiast zupełnie jest ich pozbawiona część wschodnia Polski. Zestawienie zawarte w tabeli 2. pozwala prześledzić powstawanie kolejnych odcinków Drogi św. Jakuba w Polsce. Pomorska Droga św. Jakuba stanowi przedłużenie na wschód drogi Via Baltica i jest w Polsce najbardziej wysuniętym na północ szlakiem pielgrzymkowym. Wzdłuż niego projektowane są drogi alternatywne i pętle, jak chociażby pętla Sianowo–Sierakowice, która dalej łączy się z Drogą Lęborską. Prawie cała Pomorska Droga św. Jakuba przebiega przez tereny, które znalazły się na terytorium Polski po 1945 r. i zamieszkane są w dużej mierze przez ludność napływową. Wyjątek stanowią Kaszuby, które w zdecydowanej większości zamieszkuje ludność kaszubska, pielęgnującą i rozwijająca swoją tradycję kulturową, łącznie z językiem kaszubskim. Dla wszystkich odcinków Pomorskiej Drogi św. Jakuba, która obejmuje obszar niezwykle urozmaicony pod względem zasobów kulturowo-religijnych i przyrodniczych, Szlak Lęborski może być znakomitym przykładem wdrożenia w życie idei pielgrzymowania. Lęborska Droga Św. Jakuba liczy około 100 km. Jako projekt pilotażowy, stanowi swego rodzaju wzorzec, który z pewnymi modyfikacjami, w zależności od lokalnych uwarunkowań, może być powielany przez inne ośrodki zainteresowane ożywieniem tradycji Drogi Jakubowej.

Bardzo ważne dla promocji Drogi są inicjatywy oddolne, wsparcie lokalnych władz świeckich i kościelnych, ale przede wszystkim zaangażowanie mieszkańców, a zwłaszcza wolontariuszy. Trzeba bowiem pamiętać, że pielgrzymowanie nie jest typową aktywnością turystyczną i nie można oczekiwać, że nastawione na zysk firmy turystyczne trwale zajmą się obsługą użytkowników Drogi. Bardzo często ludzie pielgrzymują pojedynczo lub w małych grupach i dlatego pomoc wolontariuszy i miejscowej ludności jest niezbędna. To oni oraz lokalni przewodnicy turystyczni mogą ułatwić pielgrzymującym dotarcie do miejsc kultu religijnego, opowiedzieć o ich powstaniu i historii oraz pokazać zabytki kultury materialnej, przekazać tradycje, podania i legendy związane z określonymi miejscami, zwrócić uwagę na ciekawostki przyrodnicze danego regionu, zaprowadzić do interesujących osób zamieszkałych w najbliższej okolicy, takich jak np. twórcy ludowi czy przedstawiciele rzadkich, zanikających zawodów. To oni wreszcie powinni dbać o stworzony Szlak Jakubowy, jego estetykę, oznakowanie, ale także powinni tworzyć przyjazną atmosferę, która sprawi, że pielgrzymi będą rozpowszechniali pozytywną opinię o danym miejscu, zachęcając krewnych, przyjaciół i znajomych do udania się w pielgrzymkę Pomorską Drogą Św. Jakuba.

Zarówno zabytki sakralne, jak i świeckie oraz atrakcje przyrodnicze spotykane na Pomorskiej Drodze św. Jakuba sprawiają, że pielgrzymka może stać się nie tylko niezapomnianym przeżyciem duchowym, ale także dostarczyć wielu wrażeń natury estetycznej oraz przyczynić się do poznania ludzi, ich tradycji, zwyczajów i kultury. O ile o zabytkach tak sakralnych, jak i świeckich można dowiedzieć się z przewodników, stron internetowych, czy innych źródeł, o tyle poznanie ludzi i ich zwyczajów nie jest tak łatwe. Dlatego w tym przypadku zaangażowanie lokalnej ludności jest nie do przecenienia. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć i pamiętać o tym, że niektórym pielgrzymom nie jest potrzebna asysta innych osób, bo starannie przygotowują plan wędrówki i z góry dokładnie wiedzą, co gdzie i kiedy chcą zobaczyć. Pragną w samotności, ciszy i skupieniu przemyśleć pewne sprawy i oddać się wewnętrznym przeżyciom. Z drugiej jednak strony warto sobie uświadomić, że są też osoby, które nie planują szczegółowo podróży, bo lubią element niepewności, zaskoczenia oraz improwizowane sytuacje, a równocześnie cenią możliwość kontaktów z innymi ludźmi. Tym użytkownikom szlaku pielgrzymkowego pomoc wolontariuszy okazuje się bardzo przydatna. Należy jeszcze podkreślić, że nieoceniona jest pomoc wolontariuszy jeśli chodzi o osoby starsze czy niepełnosprawne, które odbywają pielgrzymkę.

Lokalna ludność odgrywa kluczową rolę w promocji regionu i w zapewnieniu powodzenia projektu, którego celem jest rewitalizacja Drogi św. Jakuba jako szlaku kulturowego. Będąc ambasadorami swojego regionu, osoby zaangażowane w obsługę szlaku muszą dysponować możliwie dużą wiedzą zarówno o zabytkach sztuki sakralnej, jak i świeckiej, ale także o środowisku przyrodniczym, bieżących wydarzeniach w regionie (spektakle teatralne, koncerty, wystawy, zawody itp.), interesujących ludziach czy występujących ciekawych zjawiskach. W gestii lokalnych środowisk jest także dbanie o szlak pielgrzymkowy, jego estetykę czy stan oznakowania, jak również stworzenie przyjaznej dla pielgrzymów atmosfery.

9Praca zbiorowa, Turystyka. Zarys wykładu, Fundacja Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 20014, s. 155-186

Test sprawdzający wiedzę